Pou Hakanononga, de reus van het Paaseiland

Een nieuwe expeditie

Begin 2001 hebben de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis dus beslist om een team te sturen naar Ahu-o-Rongo. Het moest zoveel mogelijk aanknopingspunten zoeken om de geschiedenis van Pou Hakanononga te kunnen reconstrueren. Belgische archeologen ontdekten het altaar (de ahu) waarop Pou Hakanononga vroeger rustte en andere voorwerpen die aantonen dat dit wel een heel uitzonderlijke archeologische site is. Met de hulp van de gouverneur van het eiland en van de burgemeester van het dorp Hanga Roa, van de verantwoordelijke van het lokale museum en van ervaren arbeiders op het eiland, konden de Belgische archeologen het stenen voetstuk opgraven dat diep in de bodem verzonken lag. Op deze ahu verrees ooit het beeld van de trotse Pou Hakanononga.

Op het eerste gezicht lijkt deze ontdekking niet zeer opmerkelijk. Nochtans heeft dit monument niet de gebruikelijke vorm: het is vierkant (zijden 10,5 m), in plaats van rechthoekig zoals de andere op het eiland. Het bestaat bovendien uit onbewerkte steenblokken, wat vrij zeldzaam is. Eén van deze blokken droeg fijne kerfjes, waarschijnlijk aangebracht met een instrument van obsidiaan, een vulkanische glassoort die veel voorkomt op het Paaseiland. In de tekeningen herkennen we walvissen en vissen die soms moeilijker te herkennen zijn.

Ten slotte werd er achter de ahu een klein muurtje gevonden dat diende als bescherming van wat houtskool en menselijke beenfragmenten, waarvan er enkele verbrand waren. Dit is een plaats waar de Paaseilanders hun doden vereerden.

Deze menselijke beenderen werden tijdelijk naar België overgebracht, om ze te bestuderen. Van hoeveel skeletten zijn ze afkomstig? Hoe oud waren de betrokken personen toen ze stierven? Wat aten ze? Hoe gezond waren ze? Allemaal vragen waarop de specialisten van het Koninklijk Instituut voor Natuurwetenschappen van België (een andere wetenschappelijke instelling van de Federale overheid) een antwoord zoeken.

Een paar stukjes houtskool werden naar een laboratorium in Groningen (Nederland) gestuurd om de leeftijd te bepalen met de koolstof-14-methode.

Op deze manier kan men nu bevestigen dat het monument van Pou Hakanononga gebouwd werd aan het eind van de 13de of het begin van de 14de eeuw. Dit is het oudste monument dat met zekerheid gedateerd werd op het Paaseiland, wat niet wil zeggen dat er niets ouders te vinden is op dit eiland in de Stille Zuidzee. Het is wel de eerste keer dat men wetenschappelijk kon aantonen dat een monument op het Paaseiland zo oud kon zijn.

De geschiedenis van Pou Hakanononga begint aldus duidelijk te worden. We kennen nu de vorm en de leeftijd van het monument waarop het gestaan heeft. Deze ahu wordt duidelijk geassocieerd met ceremonies die de bewoners organiseerden om met hun doden te communiceren. Was het standbeeld in de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis dan ook geen voorstelling van een voorouder, net als alle andere? Maar waar komt dan de naam Pou Hakanononga vandaan, de 'god van de tonijnvissers'? Het antwoord op deze vragen is niet eenvoudig. Er bestaan wel enkele aanknopingspunten voor verder onderzoek.

Bij de opgravingen in maart 2001 stelde men vast dat een tweede monument gebouwd werd op Ahu-o-Rongo na de 15de eeuw, bovenop dit waarop ons beeld stond. Deze nieuwe constructie bedekte de oude ahu en het beeld van Pou Hakanononga. Ook dit recentere bouwwerk verviel in ruïnes, zodat het beeld dat nu in Brussel bewaard wordt opnieuw gedeeltelijk aan de oppervlakte kwam. Ondertussen zijn de Paaseilanders waarschijnlijk vergeten wat dit voorstelde, maar hebben ze wel vastgesteld dat ze het meeste tonijn vingen als ze ter hoogte van deze stenen reus visten. In deze tijd kreeg het waarschijnlijk ook de huidige naam Pou Hakanononga.

In de komende maanden zullen we waarschijnlijk nog meer gegevens ontdekken over de geschiedenis van Pou Hakanononga. Het onderzoek is immers nog niet afgelopen. Er wordt met name geprobeerd om de natuurlijke omgeving van de 13de en 14de eeuw op Ahu-o-Rongo te reconstitueren. Onderzoekers van het Museum national d'Histoire naturelle in Parijs onderzoeken de houtskool dat naar Europa gebracht werd om te achterhalen van welke bomen deze afkomstig zijn.
Andere wetenschappers, in het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren, proberen te bepalen welke planten er in die tijd groeiden, aan de hand van fytolithen, microscopisch kleine kristallen die ontstaan bij de ontbinding van planten.

Nieuwe opgravingen

Ten slotte staan er nieuwe archeologische opgravingen op het programma voor de komende jaren. Het monument waarop Pou Hakanononga eens verrees zal verder onderzocht worden, maar er zal ook geprobeerd worden om het te vergelijken met de andere vondsten op het Paaseiland, om zijn rol in de Paaseilandse geschiedenis beter te begrijpen.