In 1999
heeft een kunsthistoricus van het Koninklijk Instituut voor het
Kunstpatrimonium (KIK) een schilderij teruggevonden dat voor
het laatst was gezien in 1814. Het gaat om De
Dood van Onze-Lieve-Vrouw van de Franse schilder Nicolas Poussin. De ontdekking van dit
belangrijke doek uit de jeugdjaren van Poussin lijkt op een spoorzoektocht.
Het verhaal gaat als volgt:
 Poussin
schildert de "Dood van Onze-Lieve-Vrouw" in 1623 in
Parijs in opdracht van de nieuwe aartsbisschop Jean-François
de Gondi die het in de Notre Dame laat hangen. Nicolas Poussin
(1594-1665) wordt soms de Franse Rubens genoemd. Hij behoort
tot de grootste kunstenaars van de schilderschool van Frankrijk
en is vooral bekend om de doeken die hij in Rome vanaf 1624 schilderde.
Van zijn werk dat aan zijn Italiaanse periode voorafging, was
totnogtoe geen enkel voorbeeld teruggevonden
Tijdens
de Franse Revolutie wordt het werk in beslag genomen; het belandt
in het Louvre in 1797. Later wordt het naar het Museum in Brussel
overgebracht waar het voor het laatst in 1814 werd opgemerkt.
Daarna verdween het schilderij.
Pas
in 1999 wordt het schilderij teruggevonden, in de fototheek van
het KIK: aan de hand van een negatief in wit/zwart dat in 1975
werd gemaakt, ontdekt men dat het in de Sint-Pancratiuskerk van
Sterrebeek hangt. Het schilderij in deze kerk stond beschreven
als een anoniem olieverfdoek uit de 17de-eeuwse Vlaamse school.
De kunsthistoricus zag overeenkomsten tussen dit schilderij en
een aquarel dat Poussin over hetzelfde onderwerp had gemaakt.
Zijn vermoeden bleek te kloppen. Het ging wel degelijk om de "Dood
van Onze-Lieve-Vrouw".
Wat heeft Poussin gedaan toen hij in
Parijs woonde, voor hij naar Italië ging?
Poussin woont vanaf begin 1624 in
de pauselijke stad. Wat heeft hij voordien gedaan, vooral toen
hij in Parijs woonde, voor hij naar Italië vertrok? Dit mysterie heeft de specialisten
altijd geïntrigeerd.
De eerste biografen van Poussin vertellen ons over de Parijse
activiteit van de artiest. Deze auteurs vermelden weinig schilderijen,
maar ze hebben het wel over een "Dood van Onze-Lieve-Vrouw" die
hij heeft gemaakt voor een kapel van de kathedraal van Parijs,
kort voor zijn vertrek naar Rome. Het bestaan van dit doek wordt
bevestigd door verschillende oude gidsen van Parijs. Pas op het
einde van de jaren 1950 heeft men het schilderij teruggevonden
in de oude catalogi van het Museum van Brussel, en dit tot in
1814. Daarna is het zeker verdwenen, want het staat in geen enkele
catalogus meer vermeld.
Het schilderij is een unicum in het werk van Poussin. Het is
namelijk de enige zekere getuige van zijn kunst vóór
zijn reis naar Rome, of met andere woorden: vóór
de bezeten ontdekking van de Oudheid die zijn opvattingen volledig
heeft gewijzigd. Het schilderij verschilt dan ook wezenlijk van
het werk dat we totnogtoe van de schilder kenden. Het verschil
met zijn werk uit de Romeinse periode toont aan dat we hier te
maken hebben met twee totaal verschillende culturele werelden.
Zijn verblijf in Rome heeft waarschijnlijk een schok veroorzaakt
bij Poussin en hij is radicaal van koers veranderd.
Als je het schilderij van Sterrebeek bekijkt, vooral in de
slechte staat waarin het zich bevond toen het in het KIK aankwam
in juli 2000, zou je nooit gedacht hebben dat het een werk
van Poussin was. Maar als je de geschiedenis van het schilderij
bekijkt, is er geen twijfel mogelijk. Zo zijn de afmetingen
van de "Dood
van Onze-Lieve-Vrouw" die in 1802 van Parijs naar Brussel
werd gestuurd, identiek aan die van het schilderij van Sterrebeek.
De iconografie van het schilderij is uiterst origineel. Ze wordt
met name gekenmerkt door de indruk van opeenhoping in een zeer
enge compositie. Dit is heel wat anders dan de open constructie
die de rijpere werken van de artiest altijd kenmerken.
Het meest opvallende element van de compositie is de bisschopsfiguur
rechts. Dit personage wordt geïdentificeerd met Jean-François
de Gondi, de Parijse aartsbisschop die het schilderij bestelde
bij Poussin. Wat het meest verrast, is de wijze waarop de schenker
voorkomt op het schilderij. Hij poseert onbeschaamd tussen
de apostelen. Gondi wou hier vast en zeker niet alleen hulde brengen
aan de heilige patrones van de kathedraal: hij heeft zich hier
eveneens geïdentificeerd met zijn vroege voorganger, de
eerste bisschop van Parijs, met name de Heilige Denis.
|
