Echt of vals: het schilderijtje Maria Magdalena

De grens tussen echt of onecht

Discussies rond echt en vals zijn van alle tijden, voornamelijk als het om culturele voorwerpen gaat met een aantrekkelijke financiële waarde en van een historisch belang. Zo werden onbestaande dagboeken van A. Hitler ‘gecreëerd’, een geraamte (de Piltdown Man) die de evolutietheorie van C. Darwin moest weerleggen, was samengesteld uit oude beenderen en werden de foto’s van Stalin na de Russische revolutie ‘aangepast’ en zijn rivaal L. Trotsky weggeretoucheerd. Stuk voor stuk vervalsingen met een verborgen agenda en bedoelingen. Maar veelal primeert het financiële belang.

Wanneer wordt vervalsen aanlokkelijk?

Hoe minder echte voorwerpen van een kunstenaar of uit een tijdvak bestaan, hoe aanlokkelijker het vervalsen wordt en deze moedwillig gemaakte kopieën te verslijten voor authentieke schilderijen, documenten of voorwerpen. (In tegenstelling tot een vervalsing wenst een kopie nooit echt of authentiek te zijn, enkel een verwijzing naar een meestal verdwenen origineel.) Zo ook met schilderijen: wie morgen naar buiten komt met een onbekend schilderij van Leonardo da Vinci of Rembrandt haalt gegarandeerd het wereldnieuws, komt op alle televisiekanalen en in alle kranten en magazines. De vervalsing van de Hollandse 17de eeuwse schilder Vermeer, het schilderij ‘De Emmaüsgangers’ verwierf een legendarische vermaardheid. Dat zoveel specialisten tijdens de jaren dertig en veertig van de 20ste eeuw het schilderij voor een echte Vermeer aannamen, had alles te maken met de beperkte omvang van het bewaarde oeuvre van Vermeer. Tot op vandaag zijn slechts 34 schilderijen van zijn hand bekend. En ‘De Emmaüsgangers’ was het eerste religieuze kunstwerk van Vermeer, dat ontdekt werd. Het verhaal kreeg meer bekendheid doordat het schilderij aan een handlanger van A. Hitler, H. Göring, werd verkocht en de Nederlandse Staat deze recupereerde na de Tweede Wereldoorlog. Er volgde een proceszaak, waarbij de vervalser H. Van Meegeren op de voorgrond trad.

Maar de grens tussen echt en onecht is niet even duidelijk als zwart en wit. En het minst weten we over de vervalsers en hun beweegredenen. Het is begrijpelijk dat ze liever anoniem blijven, in de schemerzone van de geschiedenis. Ook musea en verzamelaars verstoppen liever de verworven vervalsingen in hun opslagplaatsen en reserves. Ze laten liever weinig los over deze verkeerde aankopen, wat eens voor echt werd gezien, wordt gedegradeerd tot vals.