Onderzoeksproject P4S/251/DELFTPAINT (Onderzoeksactie P4S)
Context
De zgn. ‘Delftse’ faience plaques, die rond 1640 in de Verenigde Provinciën verschenen, vormen een originele productie op het snijvlak van kunst en ambacht. Zij werden in de 17de en 18de eeuw vervaardigd door faiencefabrieken, voornamelijk gevestigd in de regio Delft, en bestaan uit fijn aardewerk bedekt met een wit tinglazuur, naar het voorbeeld van uit Azië geïmporteerd porselein, en versierd in blauw camaïeu of in polychromie. In tegenstelling tot de beter bekende tegelpanelen worden deze plaques uit één stuk gevormd en opgevat als volwaardige schilderijen. Ze werden ingelijst en sierden interieurs zoals schilderijen op doek of op paneel. Hun ontwikkeling kadert binnen de Nederlandse Gouden Eeuw, gekenmerkt door de bloei van schilderkunst, tekenkunst en prentkunst, evenals door de invloed van handelscontacten met Azië via de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Hun iconografie is gevarieerd: landschappen, portretten, interieurscènes, religieuze voorstellingen en destijds zeer populaire Aziatische motieven. Ondanks hun artistieke en technische belang blijven deze objecten relatief weinig bestudeerd als een afzonderlijk corpus. De uitzonderlijke collectie Nederlandse faiences van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis (KMKG), grotendeels afkomstig uit de collectie van Albert Evenepoel (nagelaten in 1911), biedt een onschatbare bron voor de studie van deze “schilderijen op porselein”.
Doelstellingen
Vertrekkend van de collectie van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis beoogt het DELFTPAINT-project een wetenschappelijke studie van Nederlandse faienceplaques geproduceerd tussen 1640 en 1800, door deze te situeren binnen een breder netwerk van Europese museumcollecties. Het project wil daarmee een lacune in het onderzoek opvullen, aangezien deze plaques, ondanks hun belang voor de geschiedenis van de visuele cultuur en de decoratieve kunsten, onderbelicht zijn gebleven.
Het project is een partnerschap met Museum Prinsenhof Delft. Het richt zich op het begrijpen van de productietechnieken, materialen en productiecontexten, met aandacht voor het onderscheid tussen ateliers en individuele praktijken, en hanteert een diachrone en geografische benadering op het niveau van verschillende Nederlandse centra, met name Delft. Daarnaast voorziet het in de ontwikkeling van een typologie die materiaal, iconografie en functie integreert, en beoogt het, voor zover mogelijk, de identificatie van productiecentra, ateliers en betrokken ambachtslieden.
DELFTPAINT streeft er tevens naar deze plaques te plaatsen binnen een bredere artistieke en culturele context, door hun interacties met andere visuele vormen zoals schilderkunst, tekenkunst en prentkunst te onderzoeken, evenals hun rol binnen decoratieve praktijken en Europese uitwisselingen. Ten slotte onderzoekt het project de receptie en de markt van deze plaques op lange termijn – van hun productie tot hun huidige status als verzamelobject – en draagt het bij aan de nationale en internationale zichtbaarheid van dit nog weinig bestudeerde corpus.
Methodologie
Het DELFTPAINT-project beoogt een interdisciplinair onderzoek naar Nederlandse faience plaques, waarbij kunstgeschiedenis, techniekgeschiedenis, materiële analyses en cultuurgeschiedenis worden gecombineerd. De focus ligt op de objecten uit de collectie van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, die in verband worden gebracht met stukken uit andere Europese collecties, teneinde ze opnieuw te contextualiseren binnen een breder netwerk van productie, circulatie en gebruik.
Het project voorziet in een morfometrische en technische beschrijving van de plaques, een evaluatie van hun conserveringstoestand, microscopische observatie van vervaardigingssporen en decoraties, en de verwerving van hoge-resolutiebeelden en 3D-modellen om de vervaardiging te documenteren. De karakterisering van keramisch materiaal, pasta’s, glazuren en pigmenten zal worden uitgevoerd via niet-invasieve methoden (μXRF, LA-ICP-MS, Raman-spectrometrie, isotopenanalyse), teneinde recepten, materialen en hun chronologische en geografische variaties te identificeren.
Daarnaast beoogt het project schriftelijke en visuele bronnen te bestuderen om ateliers, ambachtslieden, verspreiding, markt en receptie van de platen te identificeren en hun relaties met andere kunstvormen te analyseren. Alle technische en historische gegevens zullen worden gestructureerd in een genormaliseerde databank, die comparatieve en kwantitatieve analyses mogelijk maakt. Deze methodologie zal toelaten een rigoureuze typologie van de plaques op te stellen, productieclusters te identificeren en deze objecten te situeren binnen de bredere materiële en visuele cultuur van Europa in de 17de en 18de eeuw.
Impact en verspreiding
De transdisciplinaire benadering van het DELFTPAINT-project beoogt nieuwe kennis te genereren over de faience plaques in de collectie van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis en deze te herpositioneren binnen de productie in de Nederlanden in de 17de en 18de eeuw. Het project zal gegevens opleveren over vervaardigings- en decoratietechnieken, materialen, ateliers en ambachtslieden, evenals over gebruik, verspreiding en receptie van de plaques tot op heden. Materiële en stilistische analyses zullen het mogelijk maken een typologie op te stellen, productieclusters te identificeren en passende conserveringsstrategieën te definiëren.
De verspreiding van de resultaten richt zich tot onderzoekers en professionals via een studiedag en wetenschappelijke publicaties, tot studenten en opkomende kunstenaars via pedagogische en praktische samenwerkingen, en tot het brede publiek via een tentoonstelling, bijhorende catalogus en online ontsluiting van de collectie. Deze initiatieven zullen de zichtbaarheid, het begrip, de erfgoedwaarde en wetenschappelijke impact van de collectie op nationaal en internationaal niveau versterken.
