Onderzoeksproject P4S/251/REDCAPOS (Onderzoeksactie P4S)
Het project onderzoekt de impact van politieke dynamieken in Duitse concentratiekampen en tijdens de Koude Oorlog in België. Het project sluit aan bij de hernieuwde belangstelling voor het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog in België. Onderzoek naar Belgische politieke gevangenen bestaat al enkele decennia. Vaak lag de focus op persoonlijke herinneringen, waardoor er weinig ruimte overbleef voor systematisch archiefonderzoek. Institutionele aspecten, zoals de erkenningsstatuten na de oorlog, werden wel breder bestudeerd, maar zonder systematisch gebruik te maken van individuele erkenningsdossiers.
Dit geldt in het bijzonder voor wat in de internationale literatuur wordt beschreven als de “rode kapo’s”, gevangenenfunctionarissen die sleutelposities in de concentratiekampen konden innemen. Deze functies plaatsten hen onvermijdelijk in een “grijze zone” tussen dader en slachtoffer. Binnen de hiërarchie van de kampen kwamen dergelijke posities geleidelijk in handen van politieke gevangenen. Zij konden deze posities gebruiken om informele vormen van onderlinge solidariteit en sabotage meer structureel te maken. In de context van de Koude Oorlog werden communistische “kapo’s” echter beschuldigd van partijpolitieke vooringenomenheid en groepsegoïsme. Intussen heeft historisch onderzoek in Frankrijk en Duitsland aangetoond dat communistische gevangenen inderdaad een welbepaalde politieke lijn doortrokken in de clandestiniteit en tijdens hun gevangenschap.
Dit roept een reeks vragen op over de voorbereidingen die mogelijk in de kampen werden getroffen voor de periode na de oorlog. In heel Europa werd deelname van communisten aan de naoorlogse regeringen gelardeerd met verwijzingen naar het ‘antifascisme’ van vóór de oorlog (Front Populaire) en gedeelde ervaringen in de kampen. Er bestaat echter geen Belgisch onderzoek naar dit onderwerp. Toch maakten de Belgische communisten tussen 1944 en 1947 deel uit van de elkaar snel afwisselende naoorlogse regeringen. In 1947 tekende de communistische minister van Wederopbouw bovendien het erkenningsstatuut van “politieke gevangene” uit. Daarbij steunde hij onder meer op de Nationale Confederatie van Politieke Gevangenen, die op zijn initiatief was opgericht.
Dit leidt ons naar een andere blinde vlek in de Belgische historiografie: de werking van de verschillende Belgische vriendenkringen van voormalige politieke gevangenen in de context van de Koude Oorlog. Veel van deze kringen werden opgericht en geleid door vooraanstaande communistische kaders. Geleidelijk kwamen zij zelfs aan het hoofd te staan van vergelijkbare internationale organisaties. Vanaf de jaren 1950 stelden deze organisaties hen in staat om actief de herinneringscultuur rond de Duitse kampen vorm te geven. Op hun initiatief werden bijvoorbeeld verschillende voormalige kampen omgevormd tot herdenkingsplaatsen (Gedenkstätten). Het onderzoeksproject bestaat uit twee delen. Het eerste deel omvat een systematische analyse van de erkenningsdossiers van “politieke gevangenen” die bewaard worden in de archieven van de Dienst Archief Oorlogsslachtoffers. De focus ligt op communistische militanten en kaders, van wie gegevens kunnen worden afgeleid uit de archieven van de zogenaamde “Politieke Controlecommissie” van de PCB, een intern orgaan van partijdiscipline dat vragen stelde aan teruggekeerde leden en kaders, waarin expliciet onder andere hun “houding in gevangenschap” werd bevraagd. Dit toont aan dat de partij, verwijzend naar haar ‘antifascistische’ erfenis, zorgvuldig haar reputatie als “partij van de gefusilleerden” bewaakte. Informatie uit beide archiefreeksen wordt gekruist met de recent geïnventariseerde collectie “Dagboeken en Manuscripten” van CEGESOMA en met bestaande interviews met voormalige politieke gevangenen. Het tweede deel van het onderzoek richt zich op de eerder genoemde concentratiekampcomités als internationale politieke actoren en ontmoetingsplaatsen tijdens de Koude Oorlog, die actief de herinneringscultuur vormgaven.
