Geboorte: onderwerp van artistieke inspiratie

 

 

Het thema van de geboorte was doorheen de geschiedenis een constante inspiratiebron voor kunstenaars. Zo zijn er ontelbaar veel afbeeldingen van geboortes van heiligen, geboortefeesten of goden die werden aanbeden voor een goede zwangerschap en bevalling.


Met de krachtigste technologie doorgrondt het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) de geheimen van het "Turijn-Milanees Getijdenboek". Dat is verlucht met miniaturen van Jan van Eyck (ca. 1390 - 1441) of zijn atelier. Eén ervan toont de heilige Elisabeth op het kraambed bij de geboorte van Johannes De Doper. Deze uiterst gedetailleerde miniatuur is geschilderd met fijne penseelstreken en subtiele kleurschakeringen.


Dankzij het project VERONA (Van Eyck Research in OpeN Access) van het KIK kan u online het unieke universum van Jan Van Eyck tot in de kleinste details verkennen. VERONA werd zelfs bekroond met de prestigieuze European Heritage Award / Europa Nostra Award.

 

Werd deze miniatuur geschilderd door Jan van Eyck zélf, of door de medewerkers in zijn atelier? Het blijft een raadsel, net als de datum, die ergens tussen 1420 en 1460 ligt. Over het volgende zijn de specialisten het wél eens: dit is een absoluut meesterwerk, een pareltje van de kunstgeschiedenis! Zo fijn geschilderd dat het niemand onbewogen laat.


De miniatuur siert een manuscript op perkament met gebeden in het Latijn, bewaard in het Turijnse Palazzo Madama. Op folio 93 verso lezen we in gotisch schrift de woorden van een profeet: De ventre matris meae vocavit me Dominus nomine meo (vanuit de moederschoot riep de Heer mij bij mijn naam). Hij heeft het over de geboorte van Johannes de Doper.


De miniatuur toont het moment net erna: mama Elisabeth ligt in het kraambed en krijgt haar ingebakerde zoontje overhandigd door een vroedvrouw. De scène vindt plaats in een 15de-eeuws interieur met meubels en voorwerpen uit die tijd. We zien een monumentaal rode hemelbed, waarvan het baldakijn met touwen aan de zoldering is gehangen. Tal van alledaagse details verlevendigen het tafereel. Een hond kauwt op een bot en een opgeschrokken kat kromt haar rug en kijkt de toeschouwer in de ogen. Die pose doet denken aan het hondje in het bekende Arnolfiniportret van Jan van Eyck (Londen, National Gallery). Vooraan links staat een netjes gevulde koffer en in het midden van de kamer prijkt een dressoir. Beide meubels zijn in verhouding tot de personages te groot voorgesteld. De twee vrouwen en de kleuter komen allicht op babybezoek.


En waar is Johannes' vader dan, Zacharias? Die staat wat verder in de gang, verdiept in de lectuur van een boek. De gang geeft uit op een ander vertrek, waar een vrouw met haar rug naar de toeschouwer is gekeerd. De doorkijk met zijdelingse lichtinval verrijkt het perspectief van de ruimte. In de 17de eeuw zou de Hollandse schilder Johannes Vermeer die truc ook vaak gebruiken.


Het prachtige panorama op de afbeelding onderaan de pagina, de 'bas de page', loopt dan weer vooruit op de landschapsschilderkunst. Net zoals de Geboortescène, is ook de Doop van Christus in de Jordaan niet in zijn oorspronkelijke omgeving afgebeeld. We zien hier een noordelijk landschap met een gotische burcht, heuvels begroeid met loofbomen en aan de horizon een kasteel en zelfs een windmolen. De reflectie van het kasteel in het water is meesterlijk geschilderd: de kunstenaar had oog voor het kleinste detail! Wie op de afbeelding inzoomt, ziet links van de naakte Christus ringen in het water – allicht van een eend die net is opgevlogen. De trapgevel van het bakstenen huis op de rechteroever lijkt verlicht door een vuur. Tussen sluierwolken verschijnt de volle maan, die Jan van Eyck wel vaker heel subtiel afbeeldde in zijn schilderijen.

 

Het KIK fotografeerde deze wondermooie miniatuur en de 39 andere van het Turijn-Milanees getijdenboek in ultrahoge resolutie, aangevuld met wetenschappelijke technieken zoals röntgen en infrarood. Al deze beeldenpracht kan je bekijken op de website :

 

 

closertovaneyck.kikirpa.be

Ensemble

 

http://closertovaneyck.be/verona/#viewer

 

 

Ingezoomd op het kraambed met moeder Elisabeth, de kleine Johannes en een vroedvrouw

 

http://closertovaneyck.be/verona/#viewer

 

 

Ingezoomd op vader Zacharias, met een boekje achter het hoekje

 

http://closertovaneyck.be/verona/#viewer

 

 

Ingezoomd op de 'bas de page' met de doop van Christus door Johannes de Doper

 

http://closertovaneyck.be/verona/#viewer

 

 


Copyright © 2020 BELSPO