Europa zet in op een versterkte en beter gecoördineerde wetenschapsdiplomatie tussen de lidstaten en de Europese Commissie, als antwoord op een snel veranderende geopolitieke en technologische context. Terwijl technologische doorbraken elkaar steeds sneller opvolgen en de internationale wereldorde onder druk staat, vereisen grote uitdagingen zoals klimaatverandering, pandemieën, biodiversiteitsverlies, energiezekerheid en de digitale transitie een goede wisselwerking tussen onderzoek en diplomatie.
De Europese Unie verschuift haar internationale benadering naar een 'Global Europe'-agenda, waarin open strategische autonomie, economisch concurrentievermogen en geopolitieke slagkracht centraal staan. In dat kader wordt onderzoek en innovatie steeds meer gezien als een strategische troef om de Europese competitiviteit, technologische soevereiniteit en economische veiligheid te versterken. Tegelijk blijft de EU zich uitdrukkelijk engageren voor een op regels gebaseerde multilaterale orde en voor internationale samenwerking met betrouwbare partners. Wetenschapsdiplomatie vormt daarbij een cruciaal instrument om Europese belangen en waarden te verbinden met mondiale uitdagingen, bruggen te slaan tussen landen en gezamenlijke kennisontwikkeling te bevorderen. Wetenschapsdiplomatie ondersteunt de “European Green Deal” [1] de digitale transitie en de verwezenlijking van de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen (SDG's) [2], en draagt tegelijk bij aan een open, veilige en veerkrachtige internationale onderzoeks- en innovatieomgeving [3].
De Europese Unie pleit al lang een sterke en gecoördineerde wetenschapsdiplomatie. Een belangrijke
mijlpaal vormde de Global Approach to Research and Innovation [4]
uit 2021, waarin voor het eerst een geïntegreerde Europese visie werd ontwikkeld op internationale
samenwerking in onderzoek en innovatie, met wetenschapsdiplomatie als één van de centrale instrumenten.
Deze ambitie sluit aan bij de Global Approach to Research and Innovation (2021), waarin de
Europese Unie haar internationale samenwerking op het gebied van onderzoek en innovatie positioneert als
een strategisch instrument om zowel mondiale uitdagingen als Europese belangen aan te pakken.
De Global Approach benadrukt dat internationale samenwerking gebaseerd moet zijn op openheid,
wederkerigheid, gelijke voorwaarden en de eerbiediging van fundamentele waarden en academische vrijheid.
Tegelijk weerspiegelt zij de bredere evolutie naar een sterker geopolitiek en concurrerend Europa, waarin
onderzoek en innovatie bijdragen aan de open strategische autonomie, het concurrentievermogen en de
economische veiligheid van de Unie.
Deze aanpak bouwt voort op de expertise van de lidstaten, de Europese Commissie, de European External Action Service (EEAS) en het wereldwijde netwerk van EU-delegaties. Het doel is onderzoeksbeleid, innovatiebeleid en buitenlands beleid beter op elkaar af te stemmen.
Strategisch moet wetenschapsdiplomatie bijdragen aan:
De huidige Europese aanpak bouwt voort op meer dan tien jaar samenwerking tussen onderzoekers, diplomaten en beleidsmakers, ondermeer gefinancierd door het Europese Horizon 2020 programma [5]. Projecten zoals EL-CSID (European Leadership in Cultural, Science and Innovation Diplomacy) [6] ontwikkelden de eerste conceptuele kaders voor Europese wetenschapsdiplomatie. S4D4C (Using Science for/in Diplomacy for Addressing Global Challenges) [7] werkte praktische instrumenten, opleidingen en beleidsaanbevelingen uit voor Europese en nationale overheden. InSciDE (Inventing a Shared Science Diplomacy for Europe) [8] onderzocht historische voorbeelden en maatschappelijke toepassingen van wetenschapsdiplomatie en droeg bij aan een gemeenschappelijke Europese visie. CatalySD [9] draagt dan weer bij aan carrièreperspectieven, curricula en internationale partnerschappen.
Met deze goede basis werd de European Science Diplomacy Alliance [10] opgezet, waarin beleidsorganisaties en diplomaten, universiteiten [11] (vb. Eutopia-project [12]), onderzoeksinstellingen, en individuele onderzoekers samenwerken om wetenschapsdiplomatie verder te promoten en te versterken. Ook breder internationaal zetten multilaterale organisaties in op wetenschapsdiplomatie, zoals de Asia-Europe Foundation [13] [14], met een focus op training en dialoog van jonge onderzoekers, beleidsmakers of diplomaten.
Het concept wetenschapsdiplomatie evolueert; het wordt nu ook verbonden met oa. cultuurdiplomatie of technologiediplomatie. De recente geopolitieke dynamiek en onzekerheden tonen bovendien aan dat wetenschapsdiplomatie niet uitsluitend een instrument van samenwerking is (zie hoger: 4e SD dimensie); ook restrictieve maatregelen maken vandaag deel uit van het instrumentarium, zoals artikel 22 [15] van Horizon Europe [16]. Wetenschapsdiplomatie omvat zowel elementen van soft power als van hard power.
Binnen de Europese Onderzoeksruimte (ERA), meer bepaald binnen het luik "Global Approach" [17], werd in 2024 de noodzaak benadrukt van een gezamenlijk Europees kader voor wetenschapsdiplomatie. Onder coördinatie van de Europese Commissie en de EEAS werd gekozen voor een overheidsbrede (whole-of-government) benadering. Via een ‘bottom-up’ proces werden vertegenwoordigers uit onderzoek, diplomatie, buitenlandse zaken, handel, defensie, klimaat en innovatie samengebracht in multidisciplinaire werkgroepen die vier strategische thema's behandelden:
Hun analyses en aanbevelingen werden samengebracht in het rapport A European Framework
for Science
Diplomacy [18] (2025), met vooral nuttige samenvatting
(zie
“executive summary” [19]). De aanbevelingen bevatten zowel korte-
als langetermijnacties en verduidelijken welke actoren op Europees, nationaal en institutioneel niveau
betrokken zijn. Er is ook aandacht besteed, in een tijdperk van toenemende desinformatie en mistrust, aan
het belang van het narratief rond ‘wetenschap’, verbindend, via het zoeken naar de waarheid.
Tijdens de 2de Europese Conferentie over Wetenschapsdiplomatie in
Kopenhagen (2025) [20] met als titel ‘Bridging divides in a
fragmented world’ met zowel focus op thematische onderwerpen (bvb. oceanen, Poolgebieden) als regionale,
en met diverse types actoren (bvb. nexus industrie en infrastructuren) werd de dialoog over het wenselijk
Europese kader en versterkte coördinatie in SD verder aangescherpt. In hetzelfde conferentiekader
formuleerden jonge wetenschaps- en diplomatieprofessionals uit Azië en Europa in de Asia-Europe Youth
Communiqué on Science and Technology Diplomacy [21] aanbevelingen
om de rol van jongeren, van inclusiviteit, van capaciteitsopbouw en van internationale samenwerking
sterker te verankeren in de toekomstige ontwikkeling van wetenschapsdiplomatie.
Met de aanneming van de Europese Raadsaanbeveling [22] voor wetenschapsdiplomatie, in mei 2026, wordt wetenschapsdiplomatie officieel verankerd als een strategisch instrument binnen de Europese diplomatieke toolbox. Het kader biedt een gemeenschappelijke visie en strategische basis waarbinnen de EU, haar lidstaten en actoren uit onderzoek, innovatie en diplomatie hun inspanningen beter kunnen afstemmen. Nieuw is de sterke nadruk op een multidisciplinaire en multistakeholder-aanpak, met bijzondere aandacht voor het creëren van veilige ontmoetingsruimtes waarin wetenschappers, beleidsmakers, diplomaten en andere belanghebbenden in dialoog gaan. Zo wordt wetenschapsdiplomatie structureel ingebed op het raakvlak van onderzoek, innovatie, buitenlands en veiligheidsbeleid, met als doel de Europese concurrentiekracht, geopolitieke slagkracht en een veilige, duurzame en welvarende toekomst te versterken alsook bij te dragen tot vrede in de wereld.
Als concrete opvolging van de Europese aanbevelingen inzake wetenschapsdiplomatie werd in 2026 het driejarige Consolidating European Science Diplomacy (CUSP)-project [23] gelanceerd. CUSP heeft als doel de Europese samenwerking op het vlak van wetenschapsdiplomatie verder te versterken door de ontwikkeling van een online European Science Diplomacy Hub, die kennisuitwisseling, samenwerking en netwerkvorming faciliteert. Daarnaast zet het project sterk in op opleiding en capaciteitsopbouw via gerichte trainingen, met als doel een bredere en professionelere gemeenschap van wetenschapsdiplomatieke actoren binnen Europa uit te bouwen.
Wetenschapsdiplomatie vormt steeds nadrukkelijker een strategische pijler van de bi-regionale
samenwerking tussen Europa en andere wereldregio's. Ook binnen de partnerschappen wordt
wetenschapsdiplomatie een thema op zich. Zo krijgt zij bvb. binnen het EU–Afrikaanse Unie (AU)
partnerschap voor Onderzoeks-, Technologie- en Innovatie (OTI) en de Gezamenlijke Innovatieagenda een
prominente plaats.
Tijdens de ministeriële conferentie van oktober 2026 worden nieuwe vlaggenschipinitiatieven
voorgesteld: o.a. één rond wetenschapsdiplomatie en één rond artificiële intelligentie in de wetenschap,
met ook aandacht tussen de verbinding van beiden.
In Afrika en ook breder in de wereldarena is Zuid-Afrika een sterkhouder van wetenschapdiplomatie, via oa.
zijn bijzondere positie dankzij onderzoeksinfrastructuren zoals de SKA [24] en de uitbouw van de ‘Science Diplomacy Capital for Africa (SDCfA) in
Pretoria (Tshwane). Deze ambitie wordt verder onderstreept door de internationale conferentie over
wetenschapsdiplomatie in november 2026.
[1] commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en
[2] sdgs.un.org/goals
[3] eu-renew.eu/textbook/
[4] research-and-innovation.ec.europa.eu/strategy/strategy-research-and-innovation/europe-world/international-cooperation/global-approach-research-and-innovation_en
[5] research-and-innovation.ec.europa.eu/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-2020_en
[6] cordis.europa.eu/project/id/693799
[7] www.s4d4c.eu
[8] cordis.europa.eu/project/id/770523
[9] catalysd.eu
[10] www.science-diplomacy.eu
[11] eutopia-university.eu/science-diplomacy-2
[12] eutopia-university.eu
[13] asef.org/publications/asia-europe-science-technology-diplomacy-report
[14] asef.org/projects/asia-europe-training-and-youth-summit-on-science-and-technology-diplomacy-2025
[15] eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32021R0695#d1e3011-1-1
[16] research-and-innovation.ec.europa.eu/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_en
[17] research-and-innovation.ec.europa.eu/strategy/strategy-research-and-innovation/europe-world/international-cooperation/science-diplomacy_en
[18] research-and-innovation.ec.europa.eu/news/all-research-and-innovation-news/european-framework-science-diplomacy-2025-02-13_en?
[19] research-and-innovation.ec.europa.eu/document/download/6d91a26e-a0c5-4a22-b77b-4a0c18ac5f2c_en?filename=ec_rtd_european-framework-science-diplomacy-summary.pdf
[20] eu-science-diplomacy.service-facility.eu/en/outcomes
[21] asef.org/projects/asia-europe-training-and-youth-summit-on-science-and-technology-diplomacy-2025
[22] www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2026/05/29/council-defines-a-new-framework-for-science-diplomacy
[23] www.s4d4c.eu/new-developments-in-2026-council-recommendations-and-a-new-project-consolidating-european-science-diplomacy
[24] www.skao.int/en
